Hypnose of koninklijke waanzin?

Luise van Saksen koos voor vrijheid & romantiek.
In december 1902 ontvlucht kroonprinses Luise van Saksen op 32 jarige leeftijd in het geheim Dresden. Zij laat haar echtgenoot, kroonprins Friedrich August — de latere koning — en hun vijf kinderen achter. Als geboren aartshertogin van Oostenrijk-Toscane behoort zij tot het huis Habsburg; als Saksische kroonprinses belichaamt zij de toekomst van de dynastie. Haar vertrek is daarom niet alleen een privézaak, maar ook een politieke schok.

Kort na haar verdwijning verschijnt zij in Genève, in het gezelschap van André Giron, de Franstalige huisleraar van haar kinderen. Daarmee breekt zij niet alleen met haar huwelijk, maar ook met de orde die haar positie definieert. De echtscheiding volgt.

Januari 1903: beeld en tegenbeeld
Al in januari 1903 krijgt de affaire een tastbare vorm. In Genève legt een cameraman het paar vast bij het Hôtel d’Angleterre. Het zijn bewegende beelden — geen nagespeelde scène, maar maar “echte” feiten, een moment in open lucht. Het is een opname waarbij kroonprinses Luise van Saksen en André Giron in een hotel betrapt worden. Men ziet hen samen lopen, dicht bij elkaar, zonder hofhouding, zonder ceremonieel. Het is de eerste schandaalfilm rond een koningshuis. Tijdens het filmen merkt Giron de camera op. Hij trekt Luise naar zich toe en klapt haastig een paraplu open om de lens af te schermen.

Dat ene gebaar — de paraplu als geïmproviseerd gordijn — geeft de opname haar lading. Het publiek ziet niet alleen twee geliefden, maar hun poging zich aan het oog te onttrekken. Het is geen statig portret, maar betrapping in beweging.

Met de publieke aandacht voor haar escapades groeit ook de wens om haar afwijkend gedrag te verklaren. Over de psychologische toestand van prinses Luise worden vanaf dat moment  voortdurend berichten de wereld ingestuurd. Hysterie en neurose zijn enkele verklaringen. Kennenlijk is ze zelf ook overtuigd dat er ‘zoiets ‘is want later schrijft ze in haar biografie ‘..Er kan geen twijfel aan bestaan dat het Huis Habsburg zijn psycho-neurosis dankt aan Ferdinand van Oostenrijk, den zoon van een verdorven vader en van een krankzinnige moeder, Johanna de Krankzinnige. Hun krankzinnigheid komt voort uit de verbinding met het Spaansche vorstengeslacht en de symptomen ervan werden verergerd door huwelijken met de Bourbons, die in hun nasleep al de karakterfouten meebrachten, welke deze onstandvastige, doch schitterende familie kenmerkten…’ De ouders van de prinses leggen de verantwoordelijkheid van haar vlucht bij Giron. Op een gegeven ogenblik duikt in de pers het gerucht op dat hij haar gehypnotiseerd heeft. Giron zou Louisa verleid hebben.

Terwijl de filmbeelden rondgaan, komt vrijwel gelijktijdig een ander medium in omloop: een prentbriefkaart met bovenaan het woord  “Hypnotismus”, geflankeerd door twee starende ogen. In het midden staat Luise, aangeduid als “Prinzessin Luise, frühere Kronprinzessin”. Links van haar Giron. Rechts een geestelijke figuur met duivelse trekken, een geldzak in de hand met het opschrift “100.000”. Op zijn schouder zit een duivel.

Onder de afbeelding volgt een gedicht dat Luise nadrukkelijk verdedigt. Zij leeft, zo staat er, in het hart van het Saksische volk. Een deel van de pers verspreidt laster; het volk laat zich niet misleiden en blijft haar hoopvol gedenken.

De kaart suggereert geen krankzinnigheid. Zij suggereert beïnvloeding: geld, religie, macht, suggestie. Hypnose fungeert hier als sleutelbegrip. Dat is geen medische diagnose, maar een cultureel verklaringsmodel. Het biedt het publiek een manier om haar gedrag te begrijpen zonder haar tot patiënt te maken.

Opvallend is bovendien de religieuze lading. In de tekst staat: “Ein guter Katholik war die Bedingung!” — een goede katholiek was de voorwaarde. Saksen is overwegend protestants; zowel Luise als Giron zijn katholiek. De kaart speelt met confessionele spanningen zonder concrete beschuldigingen te formuleren. De priester met de geldzak is geen historisch bewijs van kerkelijke betrokkenheid, maar een symbool van mogelijke, verborgen invloed.

Hier verschuift de kern van het debat.
De medische duiding lokaliseert het probleem in haar persoon maar de kaart daarentegen verplaatst het naar krachten rondom haar.

De ene verklaring sluit af door te diagnosticeren. De andere opent het veld van macht en beïnvloeding.

Dat deze kaart al vroeg circuleert, is veelzeggend. Zij raakt een gevoelige snaar. Voor het hof is zij gevaarlijk omdat zij de autonomie van een kroonprinses en daarmee de gevestigde orde ondermijnt. Voor kerkelijke kringen is zij ongemakkelijk omdat zij een geestelijke figuur met geld en duivelse invloed verbindt. En voor het liefdespaar zelf is zij potentieel schadelijk, omdat zij Giron afbeeldt als manipulator.

Giron reageert
In die atmosfeer ziet Giron zich in januari 1903 genoodzaakt publiekelijk uit te spreken. In een interview met de New York Herald ontkent hij nadrukkelijk dat hij Luise door hypnotische middelen aan zich heeft gebonden. Hij ontkent lessen aan een jezuïetenschool te hebben gevolgd. Hij ontkent geld te hebben aangenomen om Dresden te verlaten. Hij verwerpt het beeld van de intrigant. Zijn ontkenning klinkt als antwoord op meer dan alleen roddel. Zij lijkt ook gericht tegen een visuele beschuldiging die al in omloop is: het idee dat hij haar wil heeft overgenomen. Begin februari 1903 keert Luise terug naar Dresden. Giron vertrekt naar Brussel en verbreekt publiekelijk het contact. Maar het woord “hypnose” blijft hangen.

1903: censuur van de hypnosekaart
In de loop van 1903 grijpen de autoriteiten in. Een prentbriefkaart over de voormalige kroonprinses en haar taalleraar wordt in beslag genomen. Het rijksarchief vermeldt de confiscatie expliciet. Alles wijst er op dat het  gaat om de “Hypnotismus”-kaart. Het is duidelijk dat de verspreiding van zulke beelden als bedreigend wordt ervaren.
Hier botst interpretatie met macht. De kaart is geen onschuldige satire; zij is een alternatieve verklaring in beeld. Zij suggereert dat invloed en suggestie sterker kunnen zijn dan dynastieke plicht. Dat idee is ontregelend.

1907–1910: de medische interpretatie
In 1907 trouwt Luise opnieuw, ditmaal met de jongere Italiaanse componist Enrico Toselli. Ook dit huwelijk verloopt onrustig. Haar jongste dochter krijgt zij niet terug; de Saksische autoriteiten houden haar onder voogdij. Haar leven blijft onderwerp van publieke discussie. Rond de affaire-Luise van Saksen ontstaan twee verklaringen die elkaar niet aanvullen, maar beconcurreren. De gevestigde orde kiest al snel voor een medische interpretatie. In 1910 publiceert de Berlijnse zenuwarts dr. med. Dammann Moderne Sensationsprozesse. Daarin bespreekt hij de affaire-Luise niet als liefdesgeschiedenis of mediagebeurtenis, maar als psychologisch geval. Hij ziet geen hypnose en suggestie. Volgens hem ligt de oorzaak in impulsiviteit, degeneratie en erfelijke belasting — zelfs zwakzinnigheid door inteelt binnen vorstenhuizen.

Interpretatiemacht

Wat de prentbriefkaart als beïnvloeding afbeeldt, herdefinieert dokter Mammann als pathologie. Met deze medische taal sluit het discours zich. Afwijking ligt in het individu, niet in de relatie, niet in de samenleving. In deze benadering is Luise geen autonome vrouw die een radicale keuze maakt. Zij wordt een casus. Haar handelen verschijnt als symptoom van een innerlijke afwijking. De psychiatrische taal verleent wetenschappelijke autoriteit aan een moreel oordeel: zulk gedrag kan slechts voortkomen uit pathologie.

Juist in dat verschil wordt de affaire modern. Wanneer de psychiatrie haar gedrag pathologiseert, blijft de hiërarchie intact: afwijking zit in het individu, niet in het systeem. Wanneer de populaire beeldtaal daarentegen spreekt over hypnose en invloed, suggereert zij dat macht onzichtbaar werkt — via religie, geld of suggestie. Dat idee ondermijnt niet alleen haar autonomie, maar ook de vanzelfsprekendheid van dynastieke stabiliteit.

Dat de autoriteiten in 1903 een prentbriefkaart over de voormalige kroonprinses en haar taalleraar in beslag nemen, is daarom veelzeggend. Het gaat niet alleen om bescherming van vorstelijke eer. Het gaat ook om beheersing van betekenis. Een verklaring in beeld blijkt even ontregelend als een daad in werkelijkheid.

De affaire-Luise draait daarmee om meer dan liefde of overspel. Zij draait om interpretatiemacht. Wie mag bepalen wat haar vertrek betekent? De arts, die spreekt in termen van degeneratie? De beeldmaker, die hypnose verbeeldt? De kerk? Het hof? Of het publiek dat kijkt — naar film, naar kaart, naar gerucht?

Ontmanning is het beste middel

Die keuze is niet gemakkelijk. Toegeven aan de medische verklaringen zoals die van dr. Dammann van gedrag als van Louise van Saksen is niet zonder gevaar. Hij geeft toe dat het ook een gezonde man kan overkomen dat hij „in verliefdheid” alles opgeeft om zijn geliefde te veroveren. Zoals de broer van Louise van Saksen, de aartshertog Leopold Ferdinand (later Leopold Wölfling). Hij krijgt eerst het voordeel van de twijfel maar als zijn oneindige liefde voor de gescheiden ex-prostituee Wilhelmine Adamovic die later blijkt Maria Magdalena Ritter te heten slechts enkele jaren duurt slaat de twijfel toe

En dan gebeurt zoiets nog een keer. Direct na zijn scheiding van Adamowicz  laat Leopold zich omarmen door een 29-jarig meisje, van wie de kranten niets anders weten dan dat zij uit arbeiderskringen stamt en in een Berlijn warenhuis en als dienstmeisje werkte. Er wordt zelfs beweerd dat zij in Berlijn, München en Mannheim op de zedenpolitie-lijsten stond en dat de aartshertog haar voor 10.000 mark van haar ‘laatste bezitter’ heeft afgekocht, die daarmee een boter- en kaaswinkel in Oost-Berlijn opende.

Nu weet dokter Dammann zeker dat de  aartshertog gedegenereerd is. Maar de dokter weet ook een radicale oplossing. Een ontaarde die het aanzien van zijn familie aantast met zulke dwaasheden en streken kan het beste ontmand worden. Maar ook opsluiten in een inrichting kan nodig zijn.

Louise van Saksen was in velerlei opzichten een boeiende persoonlijkheid. Bestaat haar relatie met haar leraar Frans voornamelijk uit uitstapjes en flaneren, met haar volgende keuze de componist Toselli komt zij ook creatief meer uit de verf. In 1913 publiceren ze in Milaan  La principessa bizzarra(De grillige prinses)  een Komische opera in drie bedrijven waarvan zij onder de naam Luisa di Toscana samen met Paolo Reni het libretto schrijft en Toselli de muziek componeert. In 1910 publiceert ze haar levensverhaal in talloze talen. In nederland wordt het boek tussen 1910 en 1930 tenminste drie keer herdrukt onder de titel  Mijn leven’ door Louise van Toskane.

In 2003 verschijnt een cd verzamelalbum met werk van Enrico Toselli. (Le romanze ritrovate). Daarop zingen Daniela Dessì (Soprano), Fabio Armiliato (Tenor) en Leonardo Previero (Piano) twee  liedjes uit de opera La principessa bizzarra;  L’istante benedetto sia   en Il canto del dolore.   

In 1950 verschijnt een film die een geromantiseerd beeld geeft van haar leven. Hij toont een glamoureus beeld aan hofkringen dat nauwelijks aandacht besteed aan de werkelijke strijd die Louise van Saksen voerde om haar eigen keuzes in het leven te bepalen. Meer dagelijkse realiteit lezen we in De katholieke illustratie van 23-06-1938. Louise is dan 68 jaar en haar componist is al 12 jaar dood.

 “Vorsten in Ballingschap’

“…Wellicht de meest tragische figuur der vorstelijke ballingen is de voormalige koningin Luise van Saksen. Niemand, die een bejaarde eenvoudige vrouw elken morgen in de Brusselsche voorstad Ixelles met haar boodschappenmandje naar de markt ziet gaan, zal daarin de vorstin vermoeden, die jaren geleden als „princesse terrible” alle tongen in beweging zette, toen zij den koning haar rug toekeerde om haar leven te binden aan dat van den Italiaanschen componist Toselli, den dichter der „Serenata”. .. . Wijlen Toselli’s zoon bezoekt zijn moeder die incognito den titel van gravin d’Ysette voert nog geregeld. Ook haar andere zoon, die van Z.K.H. den kroonprins van Saksen de Berlijnsche pater Georg von Sachsen S.J. geworden is…”

©️ Johan Eland   

Bronnen:

• 1913, La principessa bizzarra (De grillige prinses)  een Komische opera in drie bedrijven (libretto): A.R.I. Luisa di Toscana (Luise von Toscana, 1870–1947)
• Dammann, Dr. Med, 1910 Moderne Sensationsprozesse.
• Toskane, Louise van, 1910, Mijn leven
• Een schandaalfilm in Oostende 1903 Onbekende aspecten van filmvoorstellingen in Oostende (1898-1903) (…) door Guido CONVENTS, 2001
• Katholieke Illustratie, 23-06-1938, nr. 38

Auteur

Johan Eland wordt beschouwd als een van de toonaangevende experts op het gebied van hypnoseliteratuur in Nederland. Met een sterke achtergrond in gedragswetenschappen en een diepe passie voor wetenschappelijk onderzoek naar hypnose, schrijft hij regelmatig blogs waarin hij zijn kennis deelt.

Hij is auteur van Het hypnotisch oxytocinisch complex en bezit een antiquariaat genaamd Llith met een grote collectie hypnoseboeken in verschillende talen, waaronder oude en bijzondere uitgaven. Deze boeken zijn te koop via Boekwinkeltjes.